آیین كهن یارسان و ارتباط آن با ادیان ایرانی 

آیین یارسان كه مهد آن در نزد اقوام لر و كردهاي كردستان و كرمانشاه است ترکیبی است از آیینهای کهن باستاني نياكان كشورمان ، همچون زروان، زردشت، مانی، مزدک و میترا ( مهر پرستي ) .  یارسانیان به بهشت و دوزخ اعتقادی ندارند بلکه اعتقادشان به حلول روح است، باور به حلول روح هم از آیینهای ایرانی همانند زروانیسم و زردشتی نشات می گیردکه در آن اسا و پایه بر عملکرد خوب و بد، تاریک و روشن، صداقت و دروغ متکی می باشد و بنا بر این اعمال، روح با تکیه بر اصل «دونادون» و جامه به جامه شدن در «هزار و یکمین» جامه به «جاودانگی» یا همان مفهوم «نیروانا» در نزد هندو ها و بوداییان می رسد.يارسان بيش از شريعت در جستجوي طريق ناب ايراني است كه بزرگان و عرفاي ايراني هميشه بر آن تاكيد داشتند . همچون عطار نيشابوري , حضرت حافظ , حضرت مولانا جلال الدين محمد بلخي , حضرت شمس تبريزي , بايزدي بسطامي , منصور حلاج و . . .

آیین یارسان همانند آیین زردشت بر سه اصل اساسی که پایه ی آیین بر آن بنا شده است، قرار دارد چنانکه در کتاب آسمانی و مقدس یارسانیان یعنی«آیین پردیوری / نامه سرانجام» هم به آن اشاره شده است :

"یاری چوارچیوه ن، باوه ی وه جا               پاکی و استی، نیکی ودا"

یعنی ای یاراناصل بر چهار چیز بنا شده است: پاکی، راستی، نیکی و ردا/ فنای فی الله.  که به مبین همان پندار نیک، گفتارنیک و کردارنیک زردشتیان است،

اما هر پژوهشگری که درباره آیین یارسان به پژوهش بپردازد اگر بر گویش گورانی (زبان متون مقدس یارسان) تسلط کامل داشته باشد متوجه خواهد شد که قسمت عمده این آیین ریشه در ادیان کهن و باستانی ایران دارد و بالطبع اشتراکات زیادی را میان آیین یارسان و آیینهای باستانی ایرانی می یابد در تایید این مدعا باید بگویم که خود واژه گوران که با تاکید بیشتر بر گویش آنان اطلاق می شود به ریشه ستايش آتش و تقدس یابی آتش بر می گردد چنانکه مینورسکی هم بر آن هم چنانکه بسیاری از نظریه پردازان و از جمله ژان دورینگ بیان می کنند، این مسلک کوله بار فرهنگی ایران باستان را با خود حمل کرده است چنانکه ریشه در فرهنگ چندین هزار ساله ایران دارد.

پیروان آیین یارسان بسیاری از عقاید کهن خود را با اندک تغییراتی حفظ کرده اند چنانکه علاوه بر باورها، آداب و رسوم و دیگر جنبه های زندگی در جنبه مذهبی و دینی هم بسیاری از ریشه های سنتی خود را نگه داشته اند.   به عنوان نمونه در آیین یاری بنا بر اصل جامه به جامه شدن و گردش ارواحکه در بالا بیان شد،  عقیده بر این است که روح «شاه ابراهیم ایوت ملک طیار پسر گه وره سوار» در درون جامه «فریدون» رفته و ضحاک را شکست داده است چنانکه در سروده های خود شاه ابراهیم هم به این اشاره شده است :

"ئه ز فه ره یدون بیم گای سه روه ده شت       سلسله یی سووپای زووحاک دام شێ که ست"

که اشاره به شکست دادن ضحاک توسط روح او دارد زمانیکه در جامه فریدون بوده است.  در این متن نفوذ باورهای ایرانی در اندیشه های یارسانیان مشخص و واضح است.

در ادیانی باستانی هندوایرانی همچون هندو، مانی و ... این اعتقادوجود دارد که انسان از گیاه آفریده شده است ما همین اعتقاد را به طور خاصتردر نزد یارسانیان می بینیم چنانکه مثلا پیرشالیار در کتاب «ماریفه تی پیری شالیار» به آفرینش شاه خوشین لرستانی (از رهبران مذهبی این آیین) از دانه «ریواس» اشاره کرده است.

 بعلاوه در این آیین همانند آیینهای باستانی ایران ازجمله زروان، مانی، زردشت وغیره موجودات جهان به دو قسمت تقسیم می شود.

 تقدس عدد هفت هم در داستانهای بسیار مشهور هندو ایرانی از جمله در داستان کاویه اوشنس که به ظهور کاویه اوشنس در هفت جامه اشاره می کند.  مادر کاویه اوشنس بهرگو است، قبل از زنده شدن زنش که بدست ویشنو کشته شد ایزد بزرگ را نفرین کرد که هفت مرتبه در جامه  مردم زاده شود، تقدس عدد هفت در میان یارسانیان به طور گسترده وجود دارد چنانکه خداوند هم در هفت جامه به نام «هفتن» ظهور کرد البته همانطور که گیرتز بر آن بود به شکلی بازنمایی و تجدید یافته، چنانکه در نزدآنان عدد هفت علاوه بر هفتن، خود را در عناصری چون «هفتوانه، هفت هفتوانه، هفت برادر، هفت پشت/ هفت جد، هفت روز و...  خود را نشان داده است.

بنا بر ااصل دونادون خاتون سید حبیب شاه، سراینده یارسانی که در قرن هشتم هجری می زیسته است در یکی از سروده هایش سید محمد گوره را مظهر آدم و حوا قلمداد می کند و خودش را هم مظهر فرزندآنان یعنی «ایندر» معرفی می کند.  در اوستا به این واژه «ایندر[1]» و در ریگ ودا «اندر[2]» نامیده می شود، درریگ ودا اندر خدای آسمانهاست و با دیوان می جنگد، در اوستا هم  اندر با دیوی قدر به نام «آهی [3]» و با ابرها به جنگ می پردازد تا باران را فرود آورد. به هر حال نام «اندر» چنانکه در ایران باستان الهه ایی مهم بوده است در نزد یارسانیان هم مهمترین انسان است یعنی همان کسی که از دو موجود بهشتی و اولین انسانها خلق می شود.  مظهریت در عقاید دین مزد یسنا همانند دونادون در نزد یارسانیان دارای اهمیت می باشد چنانکه از قدیم در میان ایرانیان از اهمیت برخوردار بوده است، مظهریت در اوستا «خورننگه[4]» نام دارد و به معنی تجلی و ظهور در جامه دیگری است چنانکه در «زامیاد یشت» هم به این اشاره شده که فر همان فروغ ایزدی است و در درون هر کسی تجلی یابد به پادشاهی می رسد.  بعضی از دیگر رهبران مهم و بزرگ یارسان در دون  بزرگان دین زرتشتی و ایرانی ظاهر شده اند چنانکه پیر بنیامین هم در جامه رستم پهلوان، تجلی یافته است.

به علاوه در نزد ایرانیان باستان اسب نجابت خاصی داشته است و موجودی مقدس است چنانکه سلسله هایی در ایران وجود داشته اند که با پسوند اسب همراه بوده اند از جمله سلسله کیانی همچون گشتاسپ، ویشتاسپ و... که آخر اسمشان «اسب» دارد که طبیعتا حاکی از نقش این موجود در شکل گیری و تداوم این سلسله ها و در نتیجه تقدس این موجود را در بر داشته است، اما در آیین یارسان هم اسب موجودی مقدس است چنانکه در کنار «کبک[5]» از مهمترین موجودات مهم در میان آنان است بعلاوه اسب از عوامل برتری نظامی طایفه قلخانی و یارسانیان هم بوده است.

در آیین پردیور کتاب مقدس یارسانیان به این اشاره شده است که نخستین پادشاهی که در جامه انسانی به کمال رسید و نور ربانی در او تجلی یافت «هوشنگ» شاه پادشاه کیانی بود، او «آتش را به مردم شناساند چنانکه روزی در حال گشت و گذار بود که ناگهان ماری را دید و به طرف مار سنگی پرتاب کرد که از آن آتش پدیدار شد بعد از این واقعه مردم به نیکی و میمنت این روز مهم به جشن و پایکوبی پرداختند.  این آتش هوشنگ شاه (که در متون یارسانی هم به او اشاره شده است) در آیین یارسانی مظهر رخسار فروزان بابایادگار است.

علاوه بر آیین پردیور که از هوشنگ شاه سخن گفته است در اوستا هم هوشنگ شاه از کسانی است که فره ایزدی را دریافت کرده است.

 در بارگه بارگه یکی از بخشهای هفتگانه سرانجام به این اشاره کرده است که خداوندگار و فرشتگانش در جامه کیکاوس شاه تجلی یافتند، در اوستا هم به این اشاره شده است که کیکاوس شاه پادشاهی بود که  فرﹼ الهی داشت و از سلاطین قدرتمند و باشکوه بود.

زنده ياد استاد سيد خليل عالي نژاد برترين چهره تنبور نواز تاريخ معاصر ايران

در میان ایرانیان باستان تنبور سازی بسیار مقدس بوده است چنانکه بر خی از آهنگهای آن همانند هفت خوان رستم، باربد، نکیسا و غیره دارای اهمیت بوده است اما این مراسم تنبور زنی تا امروزه در میان یارسان به عنوان وارثان این آیین و فرهنگهای ایرانی باقی مانده است به علاوه این مراسم  با باورها و عقاید اهل حق که آیین خود را مربوط به عهد عتیق می دانند، مرتبط می باشد.

ساز زهي مقدس تنبور ميراث گرانمايه عرفان جهاني ايران زمين

تصوير سمت راست : پيكر سنگي يك ايراني در حال حال تنبور نوازي كشف شده در شوش خوزستان باستاني به سال 1500 پيش از ميلاد

تصوير سمت : چپ تبور زن زمان آشوريان

بنا براین تقدس تنبور در میان اهل حق یارسانیان و اینکه سازی صرفا آیینی می باشد ریشه فرهنگ کهن ایران دارد . اکثر قریب به اتفاق ایرانیان و بالاخص گوران زبانان تا ظهور اسلام بر کیش زردشت، میترا و زروان بوده اند با گسترش اسلام در این مناطق آنان و بخصوص یارسانیان سعی کردند که باتغییراتی اندک آیین باستانی خود را حفظ کنند و این رسالت از همان نطفه های شکل گیری آیین یعنی در زمان «بهلول ماهی» هم وجود داشته است بهلول در یکی از دوبیتی هایش اشاره به این دارد که هدف او زنده کردن آیین باستانی ایران دارد :

" ئه و واته ی یاران ئه و واته ی یاران          ئێمه دیوانه ین ئه و واته ی یاران  

هه نی مه گێڵین  یه ک یه ک  شاران         تا   زێنده  که ریم   ئایین  ئێران "

یعنی من برای زنده کردن آیین ایران و ایرانیان یک یک شهرهای ایران را می گردم و برای این کار هم خودم را به مجنونی می زنم.  اما هدفش از دیوانه وار نمودن خود این بود که عباسیان بر او تبلیغاتش سخت نگیرند.  چنانکه «بهلول» یعنی عمرو بن لهب که در کرمانشاه متولد شد بعد مدتی به هورامان رفت و از آنجا به بغداد رفته و با فراگیری علوم زمانه  به «قرمیسین» (کرمانشاه) باز آمده و با یافتن مریدانی، به گسترش این آیین پرداخت، مزارش هم اکنون در بالای کوه دالاهو واقع است و از جمله مریدانش می توان به «بابالر لرستانی و بابانجوم» اشاره کرد که در پی هدف استاد خود تلاش زیادی را انجام دادند.

اما از دیگر رهبران مهم این آیین که هدف از تبلیغات خود را زنده کردن آیین ایرانیان می داند، «بابا سرهنگ ده ودانی» هم که یکی از بزرگترین رهبران مذهبی یارسانیان بود در سال 324هجری در روستای ده ودان به دنیا آمد، باباسرهنگ در یکی از دوبیتیهایش هدف خود را زنده کردن آیین کردها و به طور کلی ایرانیان معرفی کرده است :

" سه رهه نگ ده ودان سه رهه نگ ده ودان          ئه زکه ناممه ن سه رهه نگ ده ودان

چه  نی   ئێر  مانان   مه  گیڵم   نه  هه ردان        مه   کۆ شم   په ری   ئا یین کوردان "

مسلم است که منظور از آیین کردان همان آیینهای موجود در میان کردها و بطور اعم اقوام ایرانی در زمان باستان یعنی قبل از ظهور اسلام است.  باباسرهنگ هم مریدانی همچون بابا قیصر داشته که در پی گسترش آیین باستان ایرانیان یعنی همان آیینهای میترا ئیسم و زردشت و... راه او را ادمه دادند.

در اهمیت عنصر آتش در بالا مواردی را بیان کردیم اما باید گفت چنانکه در ادوار مختلف باستان و در میان آیینهای مختلف ایرانی در این ازمنه ها به عنصر «آتش» اهمیت زیادی داده شده است این تقدس در میان یارسانیان تا به امروز هم ادامه داشته است چنانکه از جمله ساداتی که یارسانیان باید به آن سرسپرده باشند سادات خانددان «آتش بگی / خان آتش» می باشند که روستایی هم به نام روستای آتش بگی منسوب به آنان است این روستا از قدمت زیادی برخوردار است چنانکه در قبرستان آن قبوری مربوط به آیینهای قبل از اسلام و از جمله آیین میترائیسم وجود دارد به علاوه اینکه «اجاق / سادات» آتش بگی همانند «اجاق قرمزی، اجاق داش و اجاق گلوک» در کنار آنان به خاک سپرده شده اند، چنانکه «سید دانیال» هم -که اکنون روستایی به همین نام (یعنی روستای کانی دانیال)در دامنه کوه دالاهو به اسم ایشان نامگذاری شده است- از اخلاف سیدان اجاق و طایفه آتش بگی است.

با مقایسه هایی که در بالا انجام گرفت و مواردی دیگر که این متن مختصر گنجایش بیان آن را ندارد ما متوجه ارتباط آیین یارسان با ادیان کهن ایرانی می شویم و در می یابیم که اگر چه این آیین درز بعد از اسلام شکل گرفت اما پایه های خود را در ادیان قبل از اسلام بنا نهاده بود به همین خاطر است که هر نوع بررسی که بر این آیین صورت می گیردباید در ارتباط با گذشته و حافظه تاریخی و بلند مدت آن صورت گیرد.  اما سوال این است که آیا این آیین خود دارای شاخه های مختلف نمی باشد؟ و آیا آیینی که «نورعلی الهی و جیحون آبادیها» از رهبران آن می باشند همان آیین یارسانی می باشد که در میان گوران زبانان رواج دارد و یا اینکه نورعلی الهی عناصر اسلامی را بیشتر در خود نمایانده و از اسلام تاثیر زیاد گرفته است؟ و آیا با این وصف نورعلی الهی را شاخه ای از اسلام باید به شمار آورد یا شاخه ایی از آیین یارسان؟ و...

بن مايه اين جستار :

 - V. Minorsky(1964).“The sect of the Ahl- i Hakk” Iranica, twentyArticle,  Tehran university,  publication,  NO 775,  1964. 

- ، A.M،  Shomeli refugee camp(1990). Yari religion, Iraq page3.

- ژان دورینگ(1378). موسیقی و عرفان سنت اهل حق، ترجمه سودابه فضائلی، تهران، نشر پرسش.

- محمد علی سلطانی(1361). ایلات و طوایف کرمانشاهان، ص 67

- ....بررسی اسطوره کاووس در اساطیر ایرانی و هندی، ترجمه مختاریان، ص 123

6- ئه یوب، ڕوسته م، یارسان ( لیکوڵینه وه یه کی میژوویی – دینییه )  سه باره ت به کاکه یی، سلێمانی، چاپی یه که م، 2006 ی عیسایی، له بڵاو کردنه وه کانی مه ڵ به ندی ڕوشنبیری هه ورامان.

پي نوشت ها :